Actieve burgers stellen zich soms vragen over de mogelijke risico’s van hun initiatieven: wie draait op voor eventuele ongelukken, schade of schulden? Al snel gevolgd door een tweede vraag: zou een vzw-statuut ons beter beschermen? We schetsen enkele belangrijke overwegingen bij deze kwestie.
Aalst, februari 2004. Een opslagplaats gaat in vlammen op. Een branddeskundige wijst de oude tractor van een lokale carnavalsvereniging aan als de oorzaak van de brand. Jaren later volgt de finale uitspraak van het Hof van Beroep: omdat de verzekering het ongeluk niet dekte en de carnavalisten slechts een feitelijke vereniging vormden, worden de leden hoofdelijk en persoonlijk aansprakelijk gesteld voor de schade. Goed voor een paar 10.000 euro per persoon. Dit arrest legde een spreekwoordelijke bom onder de vele feitelijke verenigingen – inclusief burgerinitiatieven – in Vlaanderen.
Feitelijke vereniging
Niet dat alle actieve burgers plots in een kramp moeten schieten en alle initiatief opgeven, maar het loont wel de moeite om de afweging te maken of ze hun activiteiten niet beter in een vzw-structuur onderbrengen.
Een ‘feitelijke vereniging’ heeft geen eigen rechtspersoonlijkheid. Mensen kunnen zich op deze manier zonder veel plichtplegingen organiseren rond een of ander belangeloos doel. Zonder die rechtspersoonlijkheid blijven de individuele leden wel zelf persoonlijk aansprakelijk voor alle verplichtingen van de organisatie. Denk daarbij niet alleen aan materiële schade zoals in het Aalsterse voorbeeld, maar ook aan fysieke ongelukken bij activiteiten of onbetaalde facturen.
Vzw oprichten?
Om die persoonlijke risico’s te beperken, kunnen actieve burgers kiezen voor de veiligheid van een rechtspersoonlijkheid, zoals een vzw, waarbij de persoonlijke risico’s beter zijn afgeschermd. In welke gevallen denkt men daar nu best even bewust over na?
- Grote activiteiten. Wanneer een burgerinitiatief relatief omvangrijke acties of evenementen plant, nemen de organisatoren daarvan ook grotere financiële en andere individuele risico’s.
- Omvangrijke budgetten, schulden of verbintenissen. Wanneer men met grotere financiën of contracten omgaat, stijgen ook de persoonlijke verantwoordelijkheden. Er bestaan in vzw’s ook duidelijke regels over het correct beheer en het doel van deze middelen. Zo kunnen de bestuurders de opbrengsten niet aan zichzelf uitkeren.
- Projectsubsidies. Wanneer men financiële steun van een overheid of van bepaalde fondsen wil ontvangen voor bepaalde activiteiten, is een vzw-structuur vaak een noodzakelijke voorwaarde.
- Groeiende organisatie. Wanneer men meer medestanders of leden aantrekt, kan een stevige structuur zinvol zijn met duidelijke interne afspraken of statuten.
- Degelijke uitstraling. Wanneer men contact zoekt met overheden of mogelijke partners, zorgt een stevige, formele structuur voor een ‘professioneler’ imago.
Het zal maar op weinig burgerinitiatieven van toepassing zijn, maar in bepaalde situaties is de keuze voor een vzw gewoonweg een ‘no-brainer’:
- Eigendom verwerven. Wanneer men een gebouw of terrein wil aankopen, wordt de vzw eigenaar en niet elk lid voor een stukje – met later alle mogelijke discussies van dien.
- Personeel aanwerven. Wanneer men een medewerker aanwerft, is de vzw de werkgever en niet een of ander individueel bestuurslid.
Genieten vzw-bestuurders van een ‘totale’ bescherming en vrijheid? Uiteraard niet, zij blijven persoonlijk aansprakelijk bij fraude of wanbeheer. Ook zij moeten wetten en statuten netjes respecteren natuurlijk. En verder: ook de Algemene Vergadering controleert het bestuur.
Voor- en nadelen
Naast de bescherming en duidelijkheid voor bestuurders en leden, brengt de vzw-structuur wel enkele verplichtingen en lasten met zich mee.
De oprichting van een vzw brengt enkele inspanningen met zich mee, zoals het doordacht formuleren van het maatschappelijk doel en het uitwerken van statuten.
De publicatie van de oprichting, statuten en bestuurders (en latere aanpassingen) in het Staatsblad kost geld. Bij het beheer van een vzw horen ook een aantal verplichtingen: verplichte Algemene Vergaderingen, bijhouden van administratie, ledenlijsten en financiële rekeningen. Ook het afsluiten van de verzekeringen zal nodig zijn voor een maximale bescherming van individuele (bestuurders-)risico’s.
Maar zoals je elders in dit Burgervuur-dossier over vzw’s kan lezen wegen voor heel wat burgerinitiatieven de lusten wel op tegen de lasten.
Hun belangrijkste les: weeg de bescherming regen risico’s doordacht af tegen de extra kosten en inspanningen. Kijk ook naar de nodige verzekeringen. Een vzw-structuur is zeker geen must voor elk klein initiatief, maar het zorgt wel voor extra zekerheid bij een aangroei van de achterban of van acties en budgetten.
